мэдээллийн технологи

хичээлийн зориулалттай

Бичлэгийг нэг мөр болгосон гадаад хэлний үгс

2012 оны 03-р сарын 10 Нийтэлсэн Bayaraa
 

Бичлэгийг нэг мөр болгосон гадаад хэлний үгс

 Тогтоосон бичлэг Дуудлага

АВТО [rep.autos] авто

АВТОБУС [rep.auto+omni] автобуус.

АВТОМАТ [Гер. automates] автмаат

АГЕНТЛАГ [Лат. rgens (agentis)] аагентлаг

АГРОНОМ [Гер. agros + nomos] агроноом.

АЗОТ [Гер. a... +zoos] азоот

АКАДЕМИ [Гер. akademia] акадеэми

АККУМЛЯТОР [Лат. accumulator] аккумляатор

АКТИВ [Лат. activus] актиив

АЛЬБОМ [Фр. album] альбоом

АНКЕТ [Фр. enquKte] анкеэт

АНТЕН [Лат. antenna] антеэн

АРБИТР [Фр. arbitre < лат. arbiter] арбиитр

АУДИТ [Лат. audit] аудиит

БААР [Англ. bar.] баар

БАРРЕЛ [Исп. barril] барреэл

БЕИСБОЛ [Англ. baseball] бэйсбоол

БИБЛИ [Гер. biblia-biblion] бийбли

БИЗНЕС [Англ. business] бийзнес

БИНГО [Англ. bingo] биинго

БИРЖ [Герм. Вцгее]. биирж

БИФШТЕКС [Англ. beefsteaks] бифштеэкс.

БЛИЦ [Герм. Blitz] блиц

БОИЛЕР [Англ. boiler] бойлер

БООЛТ [Англ. bolt] боолт.

БОНД [Англ. bond] бонд

БОРШ [Орос борщ] боорш

БОСС [Англ. boss] боосс

БОУЛИН [Англ. bowling < to bowl] боулинг

БРЕЗЕНТ [Голл. presenning] бирзээнт

БРЕИК [Англ. break] брейк

БРИГАД [Фр. brigade] бригаад

БРОКЕР [Англ. broker] броокер

БУФЕТ [Фр. buffet] буфеэд

ВАГОН [Англ. wagon] вагоон

ВАКУУМ [Лат. vacuum] ваакуум

ВАКЦИН [Лат. vaccinus] вакциин

ВАЛЕНТ [Лат. valentia] валеэнт

ВАЛЬС [Фр. valse < герм. Walzer] ваальс

ВАЛЮТ [Ит. valuta] валюут

ВАРИАНТ [Лат. varians, variantis] вариант

ВАРЬЕТЕ [Фр. variete] варьеэте

ВАУЧЕР [Англ. voucher] ваучер

ВЕКТОР [Лат. vector] веэктор

ВИДЕО [Лат. video] видео

ВИЗ [Лат. visa] вииз

ВИСКИ [Англ. whisky] вииски

ВЭБСАИТ [Англ. web + лат. situs] вэбсаит

ГАЗ [Фр. gaz] гааз

ГАПА [Фр. gala] гаала

ХАМБУРГЕР [Англ. hamburger] хаамбүүргэр

ГАММА [Гер. gamma] гаамм

ХАНДБОЛ [Англ. hand-ball < hand] гандбоол

ГАРААШ [Фр. garage] гарааж

ГЕНЕТИК [Гер. genetics] генеэтик

ГРАММ [Фр. gramme < rep. gramma] граамм

ГРАН-ПРИ [Фр. Grant Prix] Граан-При

ДААРТС [Англ. darts] даартас

ДЕПАРТМЕНТ [Фр. departement] департаамент

ДИАГРАММ [Гер. diagramma] диаграамм

ДИЖИТАЛ [Англ. digital] дижитаал

ДИЗАЙН [Англ. design] дизайн

ДИЛЕР [Англ. dealer] диилер

ДИНОЗАВР [Гер. deinos + sauros] динозаавр

ДИСКО [Англ. disko] дииско

ДОЛЛАР [Англ. dollar] дооллар

ДАНХРААТ ДОМКРАТ [Голл. dommekracht] домкраат

ЕВРО [Гер. euro] Евроо

ЕВРОП [Гер. europai] Еврооп

JICA ЖАИКА [Англ. Japan International Cooperation Agency гэдгийн товчлол] ЖАИКА

ЖАНР [Фр. genre] жанр

ЖЕНДЕР [Англ. gender] жеэндер

ЖИИНС ЖЕНС [Англ. jeans] жеэнс

ЖИИП [Англ. jeep] жиип

ИМИЖ [Фр. image] иимиж

Э- МЭЙЛ [Англ. E-mail < electronic mail] имейл

ИННОВАЦИ [Лат. innovation] инновааци

ИНТЕРПОЛ [Фр. Interpol-Organi-sation internationale de police criminelle хэмээх нэрийг товчлон хэрэглэсэн нь] интерпоол

ИНЧ [Англ. inch] иинч

ИПОТЕК [Гер. hypotheke] ипотеэк

КАДАСТР [Гер. katastichon] кадаастр

КАКАО [Исп. cacao] какао

КАМЕР [Лат. camera] каамер

КАНЦЛЕР [Герм. Kanzler] Каанцлер

КАРАОКЕ [Англ. кагаоке<яп.] караоке

КАРГО [Исп. cargo] каарго

КАФЕ [Фр. cafe] кафеэ

КВОТ [Лат. quota] квоот

КИРИЛ [Болг. Кирилл] кириил

КОКА-КОЛА [Англ. coca cola] коока-коола

КОКТЕИЛ [Англ. cocktail] коктейл

CD. КОМПАКТ-ДИСК [Англ. compact disc] компаакт-дииск

КОМПАНИ [Фр. compagnie] компаани

КОМПЬЮТЕР [Англ. computer] компьютер

КОНВЕНЦ [Лат. conventio] конвеэнц

КОНСОРЦИУМ [Лат. consortium] консоорциум

КОНСТРАКШИН [Лат. constructio] констраакшин

КОНТРАКТ [Лат. contractus] контраакт

КОНЦЕРН [Англ. concern] концеэрн

КОНЦЕСС [Лат. concessio] концеэсс

КОРПОРАЦ [Лат. corporatio] корпораац

КОРПУС [Лат. corpus] коорпус

КОФЕ [Голл. coffie < араб. qahwa] коофе

КРАНТ [Голл. kraan] краант

ЛАЗЕР [Англ. laser] лаазер

ЛИГ [Фр. ligue < Лат. ligo] лииг

ЛИЗИНГ [Англ. lease] лиизинг

ЛИЦЕНЗ [Лат. licentia] лицеэнз

ЛОББИ [Англ. lobby] лообби

ЛОГО [Англ. logo] лоого

ЛОМБАРД [Ит. Lombardo < лат. longobardus] ломбаард

МАГИСТР [Лат. magister] магиистр

МАКРО [Гер. makros] маакро

МАНСАРД [Фр. францын уран барилгач Mansarde-ийн нэрээр] мансаард

МАРКЕТИНГ [Англ. market] мааркетинг

МАСТЕР [Гер. mastoras] маастер

МАФИ [Ит. maf(f)ia] маафи

МЕНЕЖЕР [Англ. manager] меэнежер

МЕНЕЖМЕНТ [Англ. management] менежмеэнт

МЕССЕЖ [Англ. message] меэссэж

МЕССЕНЖЕР [Англ. messenger] меэссенжер

МИСС [Англ. miss] миисс

МОБИКОМ [Англ. mobile + communication/mobicom/1 мобикоом

МООД [Фр. mode] моод

МОДЕМ [Англ. modem] модеэм

МОНИТОРИНГ [Лат. monitor] монитооринг

НАНО [Франц. nanie] наано

НОТАРИАТ [Лат. notarius] нотариат

ОКТАВ [Гер. octava] октаав

ОЛИГАРХ [Гер. oligarchia] олигаарх

ОНЛАЙН [Англ. one + line] онлаин

ПАНТОМИМ [Гер. panto-mimos] пантомиим

ПАРАОЛИМП [Гер. para+olympos] паараолимп

ПАРЛАМЕНТ [Герм. Parla-ment, англ. parliament, Ad. parlement < parlerl парлаамент

ПАТЕНТ [Лат. patens (patentis)] патеэнт

ПАУЗ [Гер. pausis] пауз

БАЦААН [Opoc. пацан] бацаан

ПЕПСИ [Англ. Pepsi пеэпси

БИРВААЗ [Opoc. пере + воз] бирвааз

ПИЦЦА [Ит. pizza < pizzicare] пиицца

ПЛЮРАЛИЗМ [Лат. plu-ralis] плюралиизм

ПОКЕР [Англ. poker] поокер

ПОЛИГОН [Гер. polygonos] полигоон

ПОЛО [Англ. ро1о<төвэд pho long] пооло

ПРАГМАТИК Гер. pragma] прагмаатик

ПРЕЗЕНТАЦ [Лат. praesentatio] презентаац

ПРИНТЕР [Англ. printer] приинтер

ПРОГРАММ [Гер. programma] програамм

ПРОПАН [Гер. propane] пропаан

ПРОЦЕССОР [Лат. processio] процеэссор

ПУУЛ [Англ. pool] пуул

РАДИАЦ [Лат. radiatio] радиац

РАДИО [Лат. radiare] араажав

РАПЛИ [Англ. rally] раалли

АРААМ [Польш. rama] араам, хөрөө араам

РЕГБИ [Англ. rugby] реэгби

РЕГИСТР [Лат. registrum] региистр

РЕИТИНГ [Англ. rating] рейтин

РЕЭКСПОРТ [Лат. re- +'лат exportare = реэкспорт] реээкспорт

РОБОТ [Чех. robot] рообот

РУБЛЬ [Орос рубити, обрубок] руубль

САИТ [Англ. site] саит

СЭНДВИЧ [Англ. sandwich] сэндвич

САУН [Фин. sauna] саун

СЕКС [Лат. sexus] сеэкс

СКАНЕР [Англ. scanner] скаанер

СКАУТ [Англ. scout] скаут

СЛАИД [Англ. slide] слааид

СТАТУС [Лат. status] стаатус

СТИЛЬ [Фр. style] стииль

СТРАТЕГИ [Гер. strategia < stratos + ago] стратеэги

СТУДИ [Ит. studio] стууди

СУПЕР [Лат. super] cyynep

СУПЕРМАРКЕТ [Лат. super + англ. market] суупермааркет

ТАРИФ [Фр. tarif] тарииф

ТЕЛЛЕР [Англ. teller] теэллер

ТЕНДЕР [Англ. tend + er] теэндер

ТЕРРОРИЗМ [Лат. terror] террориизм

ТРАНСКРИПЦИ [Лат. trans-criptio] транскриипци

ТРАНСЛИТЕРАЦИ [Лат. translittera] транслитерааци

ТРОЛЛЕИБУС [Англ. trolley-bus] троллейбус

УНЦ [Лат. uncia] уунци

ФАЙЛ [Англ. file] файл

ФАКС [Англ. fax < фр. facsimile < лат. fac simile] фаакс

ФЕРМЕР [Англ. farmer] феэрмер

ФУНКЦ [Лат. functio] фуункц

ФУРГОН [Фр. fourgon] фургоон

ХАЙПЕРМАРКЕТ [Лат. hyper + англ. market] хайпермаркет

ХОЛЕСТЕРИН [Гер. chole + stereos] холестериин

ЦЕЛЛОИД [Лат. cellula + rep. eidos] целлойд

ШОРТ [Англ. shorts-short] шоорт

ШОУ [Англ. show] шоу

ЭКВИВАЛЕНТ [Лат. aequiva-lens, aequivalentis] эквивалеэнт

ЭКОЛОГИ [Гер. oikos + logos] эколооги

ЭКСТРЕМИЗМ [Лат. extremus] экстремизм

ЭНЕРГИ [Гер. energeia] энеэрги

ЭСЭЭ [Фр. essay] эсээ

ЭХОГРАММ [Герм. Echo < лат. есо < rep. echo] эхограамм

UNESCO- ЮНЕСКО [Англ. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization] ЮНЕСКО

ABS- ЭЙ-БИ-ЭС [Англ. American Broadcasting System нэрийн товчлол/ABS/] эйбиэс

Кирил бичгийн бичлэгийн стандарт тогтоох тухай

2012 оны 03-р сарын 10 Нийтэлсэн Bayaraa

Кирил бичгийн бичлэгийн стандарт тогтоох тухай

  “Төрийн албан ёсны хэлний тухай” хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.16 дахь хэсэг,”Соёлын тухай” хуулийн 13 дугаар зуйлийн 2 дахь хэсэг.Кирил бичгийн бичлэгийн стандарт тогтоох мэргэжлийн комиссын дүгнэлтийг үндэслэн ТОГТООХ нь:

 1. Кирил бичгийн бичлэгийн стандартыг тогтоосон монгол болон гадаад хэлний үгсийг 1,2 дугаар хавсралтын ёсоор,гадаад үгсийн монгол орчуулгыг 3 дугаар хавсралтын ёсоор баталсугай.

 2. Бичлэгийн стандартыг тогтоосон үгсийг албан бичиг болон олон нийтэд зориулсан бүх төрлийн ном,сурах бичиг,мэдээлэл,хаяг,шошгод мөрдөн хэрэглэж байхыг төрийн болон төрийн бус байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн редакциуд,ном хэвлэдэг байгууллага,бүх шатны сургуулийн багш нар, тэдгээр сургуулийн сурах бичгийг зохиогчид,хянан тохиолдуулагч нар,зар сурталчилгааны агентлагуудад үүрэг болгосугай.

 3. Бичлэг болон орчуулгыг тогтоосон үгсийг товхимол болгон хэвлүүлж, төрийн болон төрийн бус байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн редакциуд,ном хэвлэдэг 6айгууллага, бүх шатны сургуулийн багш нар, тэдгээр сургуулийн сурах бичгийг зохиогчид,хянан тохиолдуулагч нар.зар сурталчилгааны агентлагууд,төв болон орон нутгийн номын сангуудад зохих үнээр худалдан хүргэхийг Боловсрол,соёл,шинжлэх ухааны яамны Ерөнхий боловсролын газар(Д.Эрдэнэчимэг), Санхүү, хөрөнгө оруулалтын газар (С.Наранцогт) -т даалгасугай. 4. Монгол хэлний дэлгэрэнгүй болон хураангуй тайлбар толиуд,олон хэлний толиудад байгаа үгсийн бичлэг,бүрэлдэхүүнийг тогтоосон стандартын дагуу хянаж, шаардлагатай өөрчлөлт хийж,хэвлэхийг толь зохиогчдод үүрэг болгосугай.

 ОЛОН ХУВИЛБАР БИЧЛЭГТЭЙ МОНГОЛ ҮГСИЙГ ЖУРАМЛАСАН ЖАГСААЛТ


 Хувилбарууд                       Журамласан жагсаалт

аварга / аврага                                   аварга

авлига / авилга                                  авлига

авхуул / авахуул                                 авхуул

авьяас / авъяас                                   авьяас

агуу / аугаа                                           агуу

адасга / адсага                                   адасга

азарга /азрага                                       азарга

азгүйдэх / азгүйтэх                             азгүйдэх

айлдвар/айлдал айлдал                    айлдвар

айхавтар / айхтар                              айхавтар

аливаа/алив                                       аливаа

алцганах / алцаганах                          алцганах

амарлингуй / амирлангуй                    амарлингуй

арвагар / аравгар                                     арвагар

арвилах/аривлах                                       арвилах

арзгар/арзагар арзгар

аяндаа/аяандаа                                        аяндаа

бадируун / бадриун                                  бадриун

байгапь / байгал                                     байгаль

байцай/байцаа                                         байцай

банди/баньд                                              банди

бархирах/бахирах                                     бархирах

билиг/билэг/бэлгэ / бэлэг билиг     /оюун билиг/

бэлгэ / бэлгэ тэмдэг/

бэлэг / бэлэг дурсгал/

бич / мич                                                       бич

бодгаль / бодьгал                                      бодгаль

бодос/бодис                                               бодис

бодот/бодит                                                бодит

бодьсад /бодисад                                         бодисад

борви/борив                                                   борви

бохирдох / бохиртох бохирдох (хиртэх)            бохиртох

бөгөөд / бөгөөс                                                   бөгөөд

бөгцгөнөх / бөгцөгнөх                                       бөгцгөнөх

бөндгөнөх / бөндөгнөх                                     бөндгөнөх

бувтнах / бувтанах                                              бувтнах

будлих / будилах                                                  будилах

бургилах / буриглах                                             бургилах

бусниулах /бушнуулах                                        бусниулах

бүгчим / бөгчим                                                  бүгчим

бүжин/бөжин бөжин

бүжиглэх / бүжих бүжиглэх                                 бүжих

бүлтгэнэх / бүлтэгнэх                                         бүлтгэнэх

бүлэг / бөлөг                                                              бүлэг

бүрчлэн/бүрчилэн                                                бүрчлэн

бүрэлдэхүүн / бүрэлдхүүн                                      бүрэлдэхүүн

бэлчир/билчир                                                          бэлчир

бэлэвсэн/ бэлбэсэн                                              бэлэвсэн

бэнчин/бинчин                                                      бэнчин

бэртэнгэ / бэртэнги Бэртэнгэ

вандан / бандан                                      вандан /хадаг/             

бандан/ширээ/

бандан/ширээ/

гавж / гавьж                                                 гавж

гавьяа / гавъяа                                                 гавьяа

гадарга / гадрага / гадаргуу                               гадарга

                                                                               гадаргуу

гаднах / гаднахь                                                         гаднах

гайхшрал / гайхширал                                        гайхширал

гамин                                                                            гамин

ганьхрал1ганихрал /                                                 ганьхрал

гараг                                                                                гараг

гарваль / гарвал                                                             гарваль

гарди / гарьд                                                                    гарди

гацуур / гачуур                                                      гачуур / модны нэр/

                                                                                   гацуур /мөчир/

гогодох / гогдох                                                            гогодох

голдрил / гольдрол                                                         голдрил

голдуу / голцуу                                                                     голдуу

гоньд / гонид                                                                       гоньд

гоолиг / гуалиг                                                                гоолиг

гуаш / гуашь                                                                             гуаш

гулжгар / гулзгар гулжгар/зөөлөн биеийн мурийсан байдал/

гулзгар /хатуу биеийн мурийсан байдал.жишээ

нь төмөр/

гуньхрах / гунихрах                                                           гуньхрах

гурви / гурив                                                                           гурви

гүвгэнэх / гүвэгнэх                                                            гүвгэнэх

гэгээлэг/ гэгээлиг                                                                    гэгээлэг

гэр лүү / гэрлүү                                                                      гэр лүү

давлагаалах / давалгаалах                                                 давалгаалах

давилуун / давлиун                                                                   давлиун

давхарга / давхрага                                                           давхарга

дайчилгаа / дайчлагаа                                                       дайчилгаа

далдирах / дальдрах                                                                дальдрах

дамжилга / дамжлага                                                           дамжлага

дараах /дараахи                                                                          дараах

дарвагар / даравгар                                                                     дарвагар

даяаршил / даяарчлал                                                                     даяаршил

                                                                                                  даяарчлал

дийлэнх/дийлэнхи                                                                  дийлэнх

довтолгоо / довтлогоо                                                         довтолгоо

долдугаар / долоодугаар                                                      долоодугаар

долоодахь / долоодох                                                                долоо дахь

доорх / доорхи                                                                         доорх

дооших / доошхи                                                                         дооших

дор/доор                                                                                   доор (байр заана)

                                                                                                    дор (чанар заана)

дорвитой / доривтой                                                             дорвитой

дорнод / дорнот                                                                        дорнод

доторх 1 доторхи                                                                              доторх

дотуурх / дотуурхи                                                                     дотуурх

дөрөвдэх/дөрөвдөх                                                                 дөрөв дэх

дугариг/дугараг                                                                              дугариг

дужигнах / дужгинах                                                                           дужигнах

дуржигнах / дуржгинах                                                                 дуржигнах

дундад / дундат                                                                         дундад

дундах / дундахь                                                                         дундах

дундаж / дундач                                                                             Дундаж

дурдах / дурьдах                                                                           дурдах

дуртгал / дурдатгал                                                                     дуртгал

дуугарах / дугарах                                                                      дуугарах

дуурайх 1 дууриах                                                                     дуурайх

дуурсах /дуурьсах                                                                      дуурьсах

дүйчин/дүүчин                                                                         дүйчин

дүл / дөл шөнө                                                                         шөнө  дүл

дэгдгэнэх / дэгдэгнэх                                                                  дэгдгэнэх

дэгдээхий / дэгдээхэй                                                                дэгдээхий

дэрчгэнэх / дэрчигнэх                                                                 дэрчгэнэх

дээрх / дээрхи                                                                                дээрх

дээших / дээшхи                                                                            дээших

есдэх/есдөх                                                                                   ес дэх

ёнхгор / ёнхигор                                                                           ёнхгор

жайжганах / жайжигнах                                                           жайжганах

жижгэрэх / жижигрэх                                                              жижгирэх

жирвэгэнэх / жирвэгнэх                                                            жирвэгэнэх

жирвэгэр / жирэвгэр                                                                    жирвэгэр

жүрж / зүрж                                                                                  жүрж

жүүс / шүүс                                                                                    шүүс

зааварчилгаа / зааварчлагаа                                                   зааварчилгаа

завж / завьж / жавж                                                                      завж

завьяа / завъяа                                                                                  завьяа

загатнах/загтнах                                                                         загатнах

замбуутив / замбатив’                                                              замбуутив

зангилаа / зангилгаа                                                                  зангилаа

                                                                                                   зангилгаа

засаршгүй / засрашгүй                                                            засаршгүй

зовних/зовинох                                                                        Зовних

маань                                                                                        /тэр маань/

магадалгаа / магадлагаа                                                           магадалгаа

махбод / махбодь                                                                            махбод

мөрөгцөг/ мөргөцөг                                                                       мөргөцөг

мөхөсдөх / мөхөстөх                                                  мөхөстөх/энэ бичлэг зөв/

мурий / муруй                                                               мурий/үйл үг/

                                                                                          муруй (тэмдэг нэр)

мэдрэхүй / мэдэрхүй                                                        мэдрэхүй

мэргэ / мэрэг                                                                      мэргэ

мэргэжил / мэрэгжил                                                       мэргэжил

наадах / наадахь                                                                      наадах

наалданги / наалданга                                                           наалданги

нааших 1 наашхи                                                                    нааших

навтганах / навтаганах                                                          навтганах

наймаалж / наймалж                                                              наймалж

нармагар / нармигар                                         нармигар /хүний хамрын терх/

нижигнэх / нижгэнэх                                                                 нижигнэх

нил / нэл                                                                                    нэл /бүхэлдээ/

                                                                                                          нил цэцэг

нисэгч / нисгэгч                                                                       нисгэгч пилот

                                                                                     нисэгч /сансрын нисэгч/

номхтгох / номхотгох                                                             номхотгох

нотолгоо / нотлогоо                                                                 нотолгоо

нөгөөтээгүүр / нөгөөтэйгүүр                                                   нөгөөтээгүүр

нөгчих / нөхцөх нөгчих                                                              нас  нөхцөх

нударга 1 нудрага                                                                                нударга

нулимс/нулимас                                                                                нулимс

өгүүлэгдэхүүн / үгүүлэгдэхүүн                                                      өгүүлэгдэхүүн

өгүүлэхүүн / үгүүлэхүүн                                                                  өгүүлэхүүн

өгүүлэл / үгүүлэл                                                                                    өгүүлэл

өлөг/өлгө эд~ өлөг эд ~

өмнөд /өмнөт                                                                                        өмнөд

өмхий/үмхий                                                                                     өмхий

өнтэй / өнөтэй                                                                                    өнтэй

өрвөлөг/өрөвлөг                                                                                         өрвөлөг

өргөдөл / өрөгдөл                                                                                  өргөдөл

өш / өс өш                                                                                                 өс

өшиглөх / өшгөлөх                                                                                өшиглөх

пижигнэх / пижгэнэх                                                                            пижгэнэх

саарь / сайр                                                                                    саарь гарын 

                                                                                                        сайр голын 

сагалдарга / сагалдрага                                                                     сагалдарга

саглагар / сагалгар                                                                              саглагар

сайхь / саахь ~                      хүн сайх (нөгөө) /саахь-ийг хэрэглэхгүй/

                                                                                                   саях (саяын)

саланги/саланга                                                                             саланги

санаачилга /санаачлага                                                            санаачилга

сарваганах / саравганах                                                        сарваганах

саримс / сармис / саримсаг                         саримс

                                                        саримсаг /аль ч хэлбэрийг хэрэглэж болно/

сарьдаг/саридаг                                                                            сарьдаг

сонгууль / сонгуул                                                                       сонгууль

сонсогдох / сонсдох / сонстох сонсогдох / сонстох / аль ч хэлбэрийгхэрэглэж

болно /

сорви/сорив                                                                                         сорви

сормуус/сормос                                                                                    сормуус

суварга / суврага                                                                                   суварга

судлагдахуун                                                                              судлагдахуун

сурвалжилга / сурвалжпага                                                        сурвалжилга

сургаал / сургааль                                                                                 сургаал

сурталчилгаа /сурталчлагаа                                                              сурталчилгаа

суртахуун / суртхуун                                                                      суртахуун

сүсэг / сүжиг                                               сүсэг ~ бишрэл сүжиг ~ээр өвдөх

цэрвүү цэрвүү

сэрвэгэр / сэрэвгэр                                                        сэрвэгэр

сэргэмж / сэрэмж                             сэрэмж / сэргэмж-ийг бичигт хэрэглэхгүй /

сэржигнэх / сэржгэнэх                                                                сэржгэнэх

тавтир /тавьтир                                                                         тавтир

тасхийм / тэсгим / тэсгэм тасхийм / тэсхийм (найруулгын ялгаатай хэрэглэж болно)

ташрам / дашрам титэм /титим товъёг / товьёог тогтонги /тогтонг тожигнох / тожгонох томчууд / томчуул ташрам

                                                                                                           титэм

                                                                                                               товьёг

                                                                                                          тогтонги

                                                                                                        тожгонох

                                   томчууд II томчуул / аль ч хэлбэрийг хэрэглэж болно /

томьёо /томъёо                                                                                       томьёо

тохьгүй / тохигүй                                                                           тохьгүй

тошлог / тошлой тошлог / тошлой / аль ч хэлбэрийг хэрэглэж болно /

Төвд / Түвд                                                                                      Төвөд

төвөг /түвэг                                                                                        түвэг

төвөнх/төвөн                                                                                       төвөнх

төвшин / түвшин                                                                         төвшин төв ~

                                                                                                  түвшин далайн ~

төлгө /төлөг төлгө                                                                         мэргэ төлгө

төрөлхтөн /төрлөхтөн                                                                   төрөлхтөн

туггам / тутам тугтам / бичгийн хэлний сонгодог найруулгад

хэрэглэж болно/

тунадас / тундас                                                                                  тунадас

турхирах/ тухирах турхирах/                                                         тухирах

тутам / дутам                                                                                    тутам

туурвил / туурьвил                                                                             туурвил

тэнгис

тэнгис /                                                                                         тэнгэс

тээршээх / тээршаах                                                                     тээршээх

увдис / увидас / увьдис                                                                 увдис

удаах / удаахь                                                                                удаах

уйланхай / уйлхай                                                                      уйланхай

улхганах

улхганах / улхагнах

ундарга

ундарга /                                                                                 ундрага

урай / ура                                                                                  урай

урий/уруй                                                                                уруй

уруу / руу                                                                                 уруу -газар

руу хот ~

урьдах / урдах                                                              урьдах (цаг хугацааны)

                                                                                      урдах (орон байрын)

уушги / уушиг                                                                                    уушги

үрчлээ / үрчлээс үрчлээ 1 үрчлээс / аль ч хэлбэрийг хэрэглэж

болно /

үүлдэр / үүлтэр                                                                           үүлдэр

үүрд / үүрт                                                                                    ҮҮРД

үүсвэр / үүсгэвэр                                                                             үүсвэр

хааш яаш / хайш яйш                                                                    хааш яаш

хавсрах/хавсарах                                                                               хавсрах

хавчганах / хавчигнах                                                                       хавчганах

хавьгүй 1 хавигүй                                                                              хавьгүй

хайхрах /хайхарах                                                                              хайхрах

халти мөлт / хальт мөлт                                                                 халти мөлт

халтирах / хальтирах                                                                            халтирах

хангарди 1 хангарьд                                                                           хангарди

харьяа/харъяа                                                                                            харьяа

хатангир /хатингар                                                                              хатангир

хахуул / хахууль                                                              хахуул ~аар загас барих

                                                                                         хахууль хээл ~ өгөх

хашхирах / хашгирах                                                                       хашхирах

хижээл / хэжээл                                                                                   хижээл

хир                                                                                           хир /буртаг/

хир / хэр                                                                          хэр (хэмжээ) энэ ~

хиртхийх / хэртхийх                                                                 хиртхийх

хоёрдахь / хоёрдох                                                                   хоёр дахь

хойгуурх 1 хойгуурхи                                                                    хойгуурх

хойд / хойт                                                                                      хойд

хойших / хойшхи                                                                              хойших

холхи / холхь                                                                             ~ газар холхи

хомстох 1 хомсдох                                                                           хомсдох

хошуу / хушуу                                             хошуу (хоншоортой нэг язгуурт үг)

хошууч / хушууч                                                                                 хошууч

хошхирох / хошгирох                                                                        хошхирох

хөвгүүн /хөвүүн                                                                         хөвүүн

хөвөх                                                                                         хөвөх

хөврөл / хүврэл                                                                          үр ~ хөврөл

хөврөх/хүврэх                                                                              хөврөх

хөдлөнги /хөдлөнгө                                                                       хөдлөнги

хөлөг/хүлэг хөлөг                                                                      хөлөг онгоц

хүлэг                                                                                                хүлэг морь

хөмүүл / хүмүүл                                                                                  хөмөл

хөөмий /хөөмэй                                                                                хөөмий

хөрөв / хөрвө                                                                           хөрөв ~ хурга

хөхүүлэх / хөхиүлэх                                                              хөхүүлэх хургаа ~

                                                                                           хөхиүлэх ~н дэмжих

хөшинги / хөшингө                                                                     хөшингө

хуваарилах/хувиарлах                                                                        хуваарилах

хуваарь /хувиар                                                                                  хуваарь

хударга / худрага                                                                               хударга

хулчганах / хулчиганах                                                                  хулчганах

хунтайж / хуантайз / хуантайж                                                       хунтайж

                                                                                     хуантайж (хэрэглэхгүй)

хурай /урай                                                                                          хурай

хошуу /хушуу                                                       хушуу(засаг захиргааны нэгж)

хүрлэгэр / хүрэлгэр                                                                         хүрлэгэр

хүртэлх / хүртлэх                                                                            хүртэлх

хэвлий / хэвэл                                                                                 хэвлий

хэддэх / хэддэхь                                                                             хэд дэх

хэлсэнчлэн / хэлсэнчилэн                                                            хэлсэнчлэн

хэлэлцээ / хэлэлцээр хэлэлцээ яриа ~

                                                                                                 хэлэлцээр гэрээ ~

хэмлэх / химлэх                                                                                хэмлэх

хэншүү хиншүү                                                                                хэншүү

хэрэв / хэрвээ                                                                                       хэрвээ

хэрэглэгдэхүүн /хэрэглэгдхүүн                                                хэрэглэгдэхүүн

хэхрэх/ хэхэрэх                                                                                   хэхрэх

хэчнээн/хичнээн                                                                                      хэчнээн

хяхтнах / хяхатнах                                                                               хяхтнах

цаадах / цаадахь                                                                                   цаадах

цааших / цаашхи                                                                                      цааших

цагаадах / цагаатах                                                                             цагаадах

цагариг/ цагираг                                                                                 цагариг

цадиг/цэдиг                                                                                         цадиг

цовхрох/цовхорох                                                                                  цовхрох

цоморлог / цоморлиг / цомирлог                                                  цоморлог

цомтгох / цомхтгох                                                                           цомхотгох

цомтгол / цомхтгол                                                                            цомхотгол

цөөнх / цөөнхи                                                                                     цөөнх

цусдах / цустах                                                            цусдах гараа ~

                                                                                     цустах (шилж. утга)

цуурай / цууриа                                                                     цуурай

цүдгэнэх / цүдэгнэх                                                           цүдгэнэх

цүдгэр / цүзгэр                                                                         цүдгэр

цэн / цэнэ                                                                                     цэн

цэцгий / цөцгий                                                             цэцгий нүдний ~

                                                                                               цөцгий ~н тос

цэцэн / сэцэн                                                                        цэцэн /мэргэн/

                                                                                                 сэцэн (цол)

цээж / чээж                                                                                   чээж

чавхдас / чавхадас                                                                             чавхдас

чанад / чинад                                                                                      чанад

чандмань / зэндмэнэ                                                             чандмань/эрдэнэ/

                                                                                                зэндмэнэ (тоглоом)

чармаа / чармай ~ нүцгэн                                                    чармаа ~ нүцгэн

чахрах / чихрах                                                                           чахрах

чацуу / сацуу                                                                                 чацуу нас ~

                                                                                                ирэхийн сацуу

чүдэнз / шүдэнз                                                                              чүдэнз

шавж / шавьж                                                                                   шавж

шамарга / шамрага                                                                          шамарга

шарагчин / шаргагчин                                                    шарагчин (жилийн)

                                                                                                  шаргагчин (зүс)

шаргуу / шургуу                                                                                  шаргуу

шармигар / шаримгар                                                                          шармигар

шастир / шаштир                                                                            шастир

шатахуун / шатхуун                                                                        шатахуун

шашин / шажин                                                                    шашин ~ы сургаал

                                                                                                 шажин бурхны ~

шидмэс / шидэмс                                                                             шидэмс

шударга / шудрага                                                                              шударга

шуламс / шулмас                                                                               шуламс

шуухитнах/ шуухьтнах                                                                    шуухитнах

шээзгий / шээжгий                                                                            шээзгий

эдлэхүүн / эдлэгдэхүүн эдлэхүүн /                                                  эдлэгдэхүүн

эжий / ижий                                                                                      эжий

эзлэхүүн / эзэлхүүн                                                                           эзлэхүүн

элэн халин / элин халин                                                                    элэн халин

эмхтгэл / эмхэтгэл                                                                                    эмхэтгэл

эрвэгэр / эрэвгэр                                                                                      эрвэгэр

эрвээхий / эрвээхэй                                                                            эрвээхий

эргэнэг 1 эрэгнэг                            эргэнэг /монгол гэрийн эд зүйлийн тавиур/

эргэх / эгэх                                эргэх / эгэх(найруулгын ялгамжаатай хэрэглэнэ)

эргэцүүлэх / эрэгцүүлэх                                                      эргэцүүлэх

эрих / эрхи                                                                               эрих

эрмэлзэл / эрмэлэлэл                                                        эрмэлзэл

эрхт / эрхэт                                                                                эрхт

эшлэл / ишлэл                                                                                 эшлэл

ээдэм / ээдмэг                                                                                     ээдэм

явуур / явуурь                                                                               ~гүй явуур

яйжгар / яайжгар                                                                                яйжгар

яльгуй / ялигуй                                                                                  яльгуй

ярвагар / яравгар                                                                                    ярвагар


Хэл шинжлэл

2012 оны 03-р сарын 10 Нийтэлсэн Bayaraa
Хэл шинжлэлийн удиртгал хичээлээр мэдвэл зохих нэр томьёоны хураангуй толь
д/д Монгол Орос Англи
1 ай категория category
2 аажим хувьсал постепенное изменение gradual change
3 авианы бэлгэдэл звуковой симболизм sound symbol
4 авианы нэгж звуковая единица sound unit
5 авианы хэл звуковой язык auditory language
6 агуулгын тал план содержания content system
7 албан ёсны хэл официальный язык official language
8 Алтай язгуурын хэл алтайская семья языков altaic language family
9 ангилал классификация classification
10 анхны хэлбэр праформа proto-from
11 арга метод,способ method
12 аялага үгийн онол междометная теория interjectional theory
13 аялгуу диалект dialect
14 байрлал дистрибуция distribution
15 биеэ даасан хэл самостоятельный язык independent language
16 бичигийн хэл письменный язык written language
17 болзмол хэл услоьный язык conditional language
18 босоо тэнхлэг вертикальная ось vertical axis
19 бэлгэ тэмдэг символ symbol
20 гаралзүй генеалогия genealogy
21 давтамж частотность frequency
22 доод түвшин низкий уровень lower level
23 дотоод хэл яриа внутренная internal speech
24 дохио сигнал sign
25 дохионы тогтолцоо сигнальная система sign system
26 дээд түвшин высший уровень upper level
27 задлаг арга аналитический способ analytical method
28 залгамал хэл агглютинативный язык agglutinative language
29 мөхсөн хэл мертвый язык dead language
30 нийлэг арга синтетический способ synthetic method
31 нөхвөрлөхүй супплетивизм suppletivism
32 нөхөх байрлал дополнительная дистрибуция complementary distribution
33 нугархай хэл флективный язык inflectional language
34 огцом хувьсал внезапное изменение sudden change
35 онол теория theory
36 өвөг хэл праязык proto/ancestral language
37 өгүүлэхийн үйл ажиллагаа речевая деятельность speech act
38 сэтгэхүй мышление thought
39 товчоолсон хэлшинжилэл дескриптивная лингвистика descriptive linguistics
40 тогтолцоо систем system
41 тогтонги байдал статика statics
42 тохироо эквивалент equivalent
43 төв аялгуу главный диалект main dialect
44 төгсгөлийн үг колофон colophon
45 төрөл бус хэл неродственные языки non-related languages
46 төрөлх хэл родной язык mother tongue
47 төсөө аналогия analogy
48 түвшин уровень level
49 түгээмэл хэлзүй универсальная грамматика univarsal grammer
50 туршилт авиазүй экспериментальная фонетика experimental phonetics
51 түүхэн авиазүй историческая фонетика historical phonetics
52 түүхэн хувьсал историческое изменение historical development
53 тэг авиалбар нулевая фонема zero phoneme
54 үгзүйн зарчим морфологический принцип morphological principle
55 угсаатаны аялгуу этнический диалект ethnic dialect
56 үл задрах хослол минимальная пара minimal pair
57 үндсэн нэгж основная единица basic unit
58 утга зохиолын хэл литературный язык literary language
59 утгын харилцаа семантическое отношение semantic relation
60 үүрэг функция function
61 үүсгүүр хэлзүй генеративная грамматика generative grammer
62 ууссан хэл фузионный язык assimilated
63 хавсарга хэлшинжилэл прикладная лингвистика applied linguistics
64 хам бүтэц контекст context
65 хам үүрэг синкретизм syncretism
66 хам цаг синкрония synchrony
67 харилцаа коммуникация communication
68 харилцан яриа диалог dialogue
69 харьцаа отношение relition
70 харьцуулах арга сравнительный метод comparative method
71 харьцуулсан сравнительный comparative
72 холимог аялгуу смашанный диалект mixed dialect
73 холимог бүтэц смашанное образование hybrid formation
74 хосолмол бүтэц бинарная конструкция binare construction
75 хосолсон тогтолцоо бинарная система binarity,binarism
76 хөдлөнгө хувьсал динамическое изменение dynamic change
77 хувиргал трансформация transformation
78 хуучирсан хэлбэр архаическая форма conservative form
79 хэв шинжийн судлал типология typology
80 хэл язык language
81 хэл аялгууны хил диалектная граница dialect boundary
82 хэлбэлзэл колебания vibration
83 хэлбэр судлал морфология morphology
84 хэлэгч этгээд говорящий/говорящее лицо speaker
85 Хэл шинжилэл лингвистика linguistic
86 хэлэлцэгч этгээд слушатель hearer
87 хэлэхүйн ай речевая категория category of speech
88 хэлэхүйн хэв шинж тип речи speech type
89 хэлэхүйн хэмнэл темп речи speech tempo
90 цөм бүтэц ядерная структурй nuclear structure
91 цуваа цаг диахрония diachrony
92 шатлал модуляция modulation
93 эртний хэв шинж архетип,прототип archetype
94 эсрэгцэл антитеза/оппозиция antithesis,opposition
95 эх бичгийн судлал текстология textology
96 эх материал источник source material
97 язгуур морфем корень,корневой root morpheme
98 ялгарал дифференциация differentiation
99 ярианы хэл разговорная ручь spoken language
100 яруу найргийн хэл поэтический язык poetic language

Халх аялгуу

2012 оны 03-р сарын 10 Нийтэлсэн Bayaraa

Халх аялгуу

Халхын аялгуу бол бусад ямар ч хэл аялгуутай зэрэгцүүлэхэд хамгийн олон хүн ам(зөвхөн БНМАУ-ын дотор цэвэр халх 800 мянга)ярьж байгаа аялгуу юм.“Халхын аялгуугаар одоо жинхэнэ халх нараас гадна ар Монголд халх нарын дунд удтал хутгалдан суусан ойрд ,буриад,харчин,хорчин,барга,үзэмчин,Өвөрмонголд болон Авга,Сөнид Улаан цав аймгийн Дархан муу мянган холбоот хошуу,Дөрвөн хүүхэд хушууны хойд хэсэг,Шинэ барга хошууны хоёр сумын хүн ард хэлэлцэнэ” гэж академич Ш.Лувсанвандан гуай монгол аялгууны тухай тэмдэглэсэн байна.Монголын нийгмийн хөгжлийн түүхэнд халх ястан эртнээс тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэж байснаас гадна соёл иргэншлийн талаар ч бусад ястнаасаа ялгарч байлаа. Бас халхчууд нэг дор бөөнөөрөө сууж өргөн уудам нутаг дэвсгэрийг хамардаг.Газар нутаг,хүн амын олон,соёлын давамгай шинжээрээ халх аялгуутан, бүр 18-р зууны үеэс бусад аялгуутнаа бодвол бичгийн хэлэнд нөлөөлөх хандлага нь аажимдаа хөгжлийн хувьд бичгийн хэлнээсээ түрүүлэх байдалтай болов.Халх Монголчууд үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн хөдөлгөөнд маш идэвхтэй оролцож ялангуяа 1921 онд ардын хувьсгал ялж,тусгаар тогтносон засаг төр байгуулахад халхчууд голлон оролцсон.Энэ мэт байдал нь маш их нөлөөлсөн бөгөөд хэлзүйн талаар маш тогтвортой,авиазүй,үгийн сангийн талаар хоорондоо өчүүхэн төдий ялгавартай шинжээрээ халх аялгуу бусад аялгуунаас ялгарч бичгийн хэлний суурь аялгуу болж чадах бүрэн бололцоотой байлаа.Ийнхүү хала аялгуу нийгэм соёлын шалтгаан болон хэлний хөгжлөөрөө бусад аялгуунаасаа нилээд ахисан ,бусдаасаа нэгдмэл шинжтэй үлгэр жишээ аялгуу байсан учраас өөр аялгууны хүрээлэлээс гарч харин нөлөөлөх байдал нь давамгайлах болсон.Халх аялгуу бичгийн хэлний суурь аялгуу болсны үр дүнд уг аялгууны нөлөө асар их нэмэгдсэн Монголын ард түмэн нийтээр бичиг үсэгтэн болж ,манай нийгмийн амьдралд гарсан өөрчлөлтийг тусгаж ,бичгийн хэлний үйлчлэх хүрээ улам өргөжин нийгмийн амьдралд бичгийн хэл зайлшгүй шаардлагатай болсон байна.Энэ мэт зүйлсээр болон харь хэлний нөлөө багатай ,монгол хэлээ хамгийн цэврээр хадгалж байгаагаас гадна тусгаар тогтносон БНМАУ-ын утга зохиолын хэлний үндэс болж байна.Халх аялгууны онцлогоос:

v Бусад хэл аялгуунуудын хутгадаг ű,ц хоёрыг халхчууд маш сайн ялгаж чадна.

v Эгшиг уруулын талаар зохицох явдал ихээхэн хөгжжээ.

v Эртний монгол хэлэнд байсан “i” эгшиг янз бүрийн өөр эгшиг болон өөрчлөгджээ.

v Эртний монгол хэлэнд байсан хамжих “k,q” гийгүүлэгчид эр, эм ямар ч үгэнд шүргэх “х”гийгүүлэгч болон өөрчлөгджээ.

v Эртний монгол хэлэнд байсан хамжин шүргэх ”č,j”гийгүүлэгч орчин үеийн халхад ts,tš,dz,dž гэсэн дөрвөн биеэ даасан хамжин шүргэх гийгүүлэгч фонем болсон байна.

v Үгийн эцэст байсан хэлний өмнөд этгээдийн “n” гийгүүлэгч хэлний угийн “ň”болон хэвлэгдэх болжээ.

v Хоёр уруулын хамжих “b”фонем ялангуяа үгийн дунд,адагт “l,m,n,b”-ээс бусад гийгүүлэгч ,эгшгийн дараа шүргэх “w”-ээр хэлэгдэн Эртний монголын хэлзүйчид монгол хэлний авиазүйг судалсан нь

v Сажа бандида Гунгаажалцан (1188-1251)хэлзүйн зохиол монгол хэлний анхны авиазүйг 1243 онд бичжээ.Гунгаажалцан монгол үсгийн цагаан толгойн үсгийн дүрмийг боловсруулахдаа монгол авианы үсгийг өөрийн сайн мэдэх энэтхэг,төвдийн үе үсгийн системээр бодож эр,эм,саармаг эгшгээр суурь болгож зохиосон юм.Бандида Гунгаажалцаны монгол үсэг буюу авиазүйн гол гавьяа нь монгол хэлний эгшиг эр ,эм гэж эсрэг тэсрэг хандсан хоёр ангид хуваасан ,маш эртний монгол хэлэнд байсан хэлний хойгуур хэлэгдэх i ,хэлний урдуур хэлэгдэх эм i хоёр алгуурхан ойртож эр,эм эгшигт үгийн аль алинд тохиолдох хэлний дундуур буюу урдуур хэлэгдэх саармаг i болон хувирсныг тусган үзүүлснээрээ монгол хэл аялгуунд одоо хүртэл үргэлжилсээр байгаа монгол хэлний эгшиг авианы байрлалын чухал хуулийг нээсэн явдал юм.

v Бандида Гунгаажалцаны дараа түүний ач Пагва лам Лодойжалцан монгол хэлний авиазүйг судалж1269 онд Хубилай хааны зарлигаар төвд үсэг дээр үндэслэж монголын дөрвөлжин үсгийн цагаан толгой буюу авианзүйг зохиосон юм.Дөрвөлжин үсгийн дурсгалын зүйлээс бидний үед голдуу хааны зарлиг,хуулийн зүйл,өртөө улааны элч ,албаны хүмүүст бүрэн эрх олгосон пайзын зүйл уламжлагдан ирсэн байна.

v Хайсан хөлөг хааны үед буюу 1305 онд эрдэмтэн Чойжи-Одсэр уйгаржин монгол хэлний авиа дээр үндэслэн “Зүрхэн тольт”хэмээх зохиолыг бичсэн байна.Тэрээр Гунгаажалцаны зохиосон дөчин дөрвөн үе үсэг дээр тавин зургаан үе үсэг нэмж p,s,l гурван үсгээ долоо долоогоор хувилган хорин нэгэн үе үсэг болгосон ба түүн дээрээ ng,yan хоёрыг нэмж нэгэн зуун хорин гурван үсэг гэж нэрлэсэн байна. Чойжи-Одсэр <зүрхэн тольт>-доо монгол хэлний авиаг энэтхэг,хятадын таван махбодоор ангилахдаа a,e,ng,q,k,j,g долоог хоолойн орноос төрөх тул огторгуйн махбодот авиа -хэлний үзүүр шүд тагнайгаас төрөх тул хийн махбодтой авиа---i,y,š -орой хөдөлж гарах тул гал махбодтой авиа—r,l,c -уруул хумхихын орноос гарах тул усан махбодтой авиа—o,u,ц,ű,m,b,p,v -хэлний үзүүр шүднээс гарах тул шороон махбодтой авиа--d,l,n,e.s гэх зэргээр ангилсан байна.Эдгээр нь шинжлэх ухааны үндэстэй юм.Хэл шинжлэлд уруулын авиа,хэлний үзүүр,шүдний авиа,тагнайн авиа,хэлний угийн гэх зэргээр авиаг ялгадаг.Үгүүлэх эрхтний ажиллагааг уушги,элэг,зүрх,дэлүү,бөөр,таван эрхтэнд хуваан ,энэ таван эрхтнээ мод,гал,шороо,төмөр,ус гэсэн дорно дахины таван махбодтой холбон үзжээ.

v 16-р зууны сүүл 17-р зууны тэргүүн хагаст Цахарын Лигдэн хутагт хааны үед амьдарч,ганжуурыг монгол хэлэнд орчуулах үйлст хүчин зүтгэсэн эрдэмтэн Гунгаа-Одсэр мөн “Зүрхэн тольт”гэдэг хэлний зүй бичсэн баримт байгаа юм.Монголын эртний хэлзүйчид өөрсдийн зохиолыг “Зүрхэн тольт”хэмээн нэрлэж байсан учир нь дорно зүгийн улсуудад аливаа нэгэн зохиолыг ёгт битүү үгээр нэрлэдэг заншилтай байсан .Нөгөө талаар монгол хэлний хамгийн гол үндсэн чухаг зүйлийн тухай өгүүлсэн гэдэг санаагаар ийнхүү бичиж байжээ.

v Данзандавга өөрийн зохиолыг бас <Огторгуйн маань>гэж огторгуйн эрдэнэ буюу тэнгэрийн нартай зйрлэж ,энэхүү санскрит үгийг хэрэглэсэн байна.Эрдэмтэн Данзандавга эртний монгол хэл шинжлэлтэн Сажа бандида Гунгаажалцан ,Пагва лам Лодойжалцан ,Чойжи-Одсэр нарын монгол хэл шинжлэлтийн бүтээлийг бидний үед уламжлан үлдээсэн байна.

v Арчины Аюуш гүүш/гүүш гэж угтаа улсын багш гэсэн утгатай/1587 онд монгол үсгийг нэлээд тодорхой болгон ,гадаад үг бичих ,ном зохиолын орчуулганд монгол бичигт байхгүй <галиг үсэг>-ийг зохиосон байна.Эдгээр нь zh,ih,pa,za,ka,z.c,e.t (үгийн дунд ба адагт орно).Энэ мэтээр гадаадын авиаг тэмдэглэхэд ямар ч дутагдалгүй болж утга зохиол,эмнэлэг,зурхайн ухааны ном орчуулах .төвд хэлний үгийг уг дуудлагаар нь бичиж чадах болсон.

v 1648 онд ойрадын Зая бандида Намхайжамц уйгаржин монгол балархай зүйлийг тодотгон ойрадын аялгуунд тохируулан <Тод бичиг>-ийг зохиожээ.Түүнд урт эгшгийг тусгай тэмдгээр ялгаж d,t.g,k,o,u,yz,z,ц,ű зэргийг ялган бичих болсон байна .Авий тутам нэг үсэгтэй тодорхой болсон тул тийнхүү тод монгол гэж нэрлэжээ.

Уран зохиолын хэл түүний аман ба бичгийн хэлбэр ,утга зохиолын хэм хэмжээ

Утга зохиолын хэлийг сайтар эзэмшинэ гэдэг нь бүх нийтээр дагаж мөрддөг зөв бичихзүй,зөв дуудахзүй,хэлзүй,үгийн сан ,найруулгазүйн тогтсон хэм хэмжээг сайн мэдэж ,хэлээ зөв хэрэглэх чадвар дадалтай болно гэсэн үг.Соёлтой хүн бүрийн эзэмшвэл зохих хэлний түгээмэл болоод тогтвортой дүрэмжсэн мэдлэгийг утга зохиолын хэлний хэм хэмжээ гэнэ.

v Зөв дуудахзүй:Орчин цагийн бичгийн хэлний суурь аялгуу болсон халх аялгууны зөв хэлэх журам бичгийн нэгдмэл хэлний зөв дуудлагын хэм хэмжээ мөн.Зөв дуудахзүйд тухайн бичгийн хэлний авиа нэг бүрийн гол дуудлаг,гол биш хувилбар дуудлагыг ялгаж бичгийн хэлний үндсэн зөв дуудлагад тулгуурлаж бичгийн хэлний зөв дуудлагын хэм хэмжээг тогтоодог.Нэг үсгийн ялгаатай дуудлагыг эдүгээгийн хэлэнд төв халх аялгууны дуудлагаар нь бичигт тэмдэглэн хэвшүүлжээ.Үүнд:dž,tš гийгүүлэгчийн дараа орсон “а” эгшгийг халхын баруун дорнод нутгийн аман аялгуунд урагшлуулан džiargăl, tšiagt, džiada гэх зэргээр хэлдэг боловч бичгийн хэлний зөв дуудлага нь төв халх аялгууны дуудлага жаргал,чагт,жад болно.Монгол хэлний язгуур ,үндсэн нөхцөл,дагавар,угсран залгахад,нэгдүгээр үеэс хойшхи үгийн эгшгийн дуудлага огцомшин балархайшдаг.Ярианы хэлэнд үгийн өргөлтийн хуулиар нэгдүгээр үеийн эгшиг авиаг тод,бусад үеийн эгшгийг өргөлтийн хуулинд захируулан огцом дууддаг.Харь гаралтай үгэнд дагавар залгаж хэлзүйн дүрмээр хэлбэржүүлэхэд монгол хэлний нэгэн цувааны авианы дарааллын хуулинд захируулан дууддаг.Өргөлтгүй тэргүүн үеийн эгшиг эр байвал эр эгшигт үгийн дагавар,эм байвал эм эгшигт үгийн дагавар залгаж тарактор-тарактораар,сээктэр-сээктэрээр гэж дууддаг.

v Зөв бичихзүй:Зөв бичихзүй гэдэг нь грек хэлний orphos (зөв),gvarho(бичнэ) гэдэг үгнээс гаралтай бичгийн хэлний үг нэг бүрийг хэрхэн зөв бичих тухай сургаал мөн.Зөв бичихзүй нь бичгийн хэлний практик систем бөгөөд тухайн хэлний хэлзүй үгийн сангийн нэгж үгийг зохих үсгээр нь хэрхэн зөв бичих дүрэм болно.Монгол ярианы хэл ,бичгийн хэлний үлэмжхэн ялгааг жигдрүүлэхийн тул ярианы хэлний тухайн үеийн нэгдсэн үлгэр жишээ дуудлагад түшиглэн хэл бичиг хоёрын тасарсныг ойртуулах зорилгоор зөв бичихзүйгээ авианзүйн зарчимд тулгуурлаж зохиожээ.Орчин цагийн монгол ярианы хэлэнд хоёрдугаар үеийн эгшиг,өргөлтөд үеийн эгшигтээ захирагдаж эр ,эм ,уруулаар зохицон байрладаг.Иймд өргөлтгүй үеийн эгшгийг уламжлалын зарчмаар биш өнөөгийн дуудлагыг харгалзан өргөлтөт үеийн эгшиг нэгэн цуваанд орсон дараах үеийн эгшгээ чанга ,хөндии,уруулших,уужимших ,ондооших шинжээрээ тус тус зохицуулдаг тухай зөв бичихзүйн шинэ дүрэм зохиосон байна.Зөв бичихзүйд ярианы хэлний дуудлага ,авиазүйн зарчмыг хэт баримталдаггүй.Бичгийн хэлний зөв бичихзүйн нэг ээдрээтэй асуудал бол ижил дуудлагатай үгийг бичигт хэрхэн тэмдэглэх тухай байдаг.Шинэ бичгийн хэлэнд хэрэгтэй,хэрэгтээ,хэвтэй,хэвтээ гэсэн үгнүүд дуудлагын хувьд адил бөгөөд ийм үгийг зөв бичихзүйн бэлэг тэмдгийн зарчмыг баримтлан үгийг дүрсээр ялган бичиж утгыг мэдэж байна.Крилл-Монгол бичгийн хэлний зөв бичихзүйд авиазүй ,үгзүйн зарчим тэгш эрхтэй,зэрэглэсэн бусад зарчим нь дагалдах шинжтэй . Крилл-Монгол бичгийн зөв бичихзүйн дүрэмд монгол хэлний авианы холбох –зааглах ёсыг нэлээд нарийн тусгаж чадсан.

Орчин цагийн монголын бичиг зохиолын хэл

Одоог хүртэл эрдэмтэн нар бичиг зохиолын хэлийг утга зохиолын хэл гэж нэр томьёог тогтвортой хэрэглэхгүй байна.«Утга зохиолын хэл» гэдэг нэр томьёо нэлээд дэлгэрч байна.Орос хэлэнд «литературный язык»гэдэг нэр томьёоны хажуугаар бас « язык литературный»гэдэг нэр томьёо байдаг.Энэ хоёр ухагдахуун зарчмын ялгаатай юм.Үүнд бичгийн зохиолын хэл нь дэлхий нийтэд бичгийн хэл (оросоор литературный язык)утга зохиолын хэл(язык литературный)гэж ялгахдаа бичгийн хэл нь утга зохиолын хэл гэдэг ухагдахуунаасаа маш өргөн агуулгатай,багтаацтай байдаг.Бичгийн хэл дээр нь зохиосон олон төрлийн утга зохиол байдаг.Бичиг зохиолын хэл нь тухайн үндэстэн угсаатны олон зуун жилийн турш олон сайн зохиолч ,гарамгай гүн бодолтон,бичгийн хүмүүсийн уламжлалыг бичгээр илэрхийлэх хэрэгслийн хувьд хэрэглэгдэх хэл юм.Бичиг зохиолын хэлэнд албан бичгийн хэл,аман ярианы зарим хэлбэр,олон нийтийн илтгэл яриа,радио,театр,телевиз,сургуулиар явж гарсан хүмүүсийн хэлийг багтаан нэлээд дэлгэрэнгүйгээр авч үзэх нь бий.Эл бичиг зохиолын хэл нь ард нийтийн хэлэнд түүхийн үед янз бүрийн харьцаатай байдаг.Орчин үеийн монгол бичгийн хэлний найруулгыг хувьсгалын өмнөх үеийн монгол бичгийн хэлний найруулгатай жишиж үзэхэд нэлээд ялгаатай болж дээр үеэс хэвшиж тогтсон албан бичгийн хэлний найруулга судар номын орчуулгын хэлний найруулгаас гадна хэд хэдэн шинэ хэлбэр бүрэлджээ.Энэ нь улс төр шинжлэх ухааны зохиолын хэл найруулга сонин сэтгүүл ,уран зохиолын хэлний найруулга,аман утга зохиолын найруулга,хар хэлний найруулга зэрэг болно.Шинэ бичгийн хэлний найруулгын энэ хэлбэрүүд өөр хоорондоо өвөрмөц ялгаатай.Жишээ нь:Уран зохиолын хэлний найруулгад хуучирсан болон нутгийн аялгууны үгс,хар яриа,хүүхэд багачуудын ярианы онцлогийг тусгасан бичлэгийн олон хэлбэр ашиглаж болдог.Гэтэл албан бичгийн хэлний найруулгад энэ бүгдийг ашиглахаас аль болохоор зайлсхийдэг.Шинэ бичгийн хэлний зөв дуудах,зөв бичих журам маш нэгдмэл байдлаар хөгжин сайжирч зөв найруулах ёс жигдэрч байна.Монгол бичгийн хэл нь тус орны соёлын хөгжлийн үр дүн бөгөөд үүний зэрэгцээгээр шинэ маягийн соёл шинжлэх ухааныг хөгжүүлэх чухал зэвсэг хэрэглүүр болж байна.

Авиазүй

Авиазүй гэдэг нь аливаа хэлний авиа ,авиалбарын тогтолцоо ,бүтэц хуульзүйг нарийвчлан судалдаг хэл шинжлэлийн нэг томоохон салбар ухаан юм.Хүмүүс бодол санаагаа харилцан солилцохдоо үг буюу бичгээр уламжлан илэрхийлдэг.Ярианы хэл бичгийн хэлний салшгүй хэсэг нь авиа мөн.Гэвч авиа дангаараа салангид тохиолдолд үгийн утгын ялгаварыг гаргаж чадахгүй .Яриа бичгийн хэлний тодорхой системд журамлагдан орж хэлний хуулиар хэлбэржсэний эцэст утга илэрхийлэх боломжтой болдог.Үг хэлэх явцад хэлний авиа харилцан нэгдэж ,авиазүйн тодорхой хуулиар хэлбэржин үгийн утга илэрхийлэх авиалбарыг бүрэлдүүлдэг.Иймд үгийн бүтцийн салшгүй хэсэг нь авиа,авиалбар мөн.Хэлэхийн авианы тэмдгийн үүрэг ,хэлний авианы нийгмийн дохиожуулах утгыг авиазүйд судалдаг.Хэлэхийн авианы тоо ,бичиг зохиолын хэлний цагаан толгойн үсгийн тоо хоорондоо тохирдоггүй.Орчин цагийн монгол бичиг зохиолын хэл нь халх аялгууны 32 авиаг тэмдэглэсэн 35 үсэгтэй.Хэлэхийн авианы дохиожуулж үгийн утга ялгаруулах үүргийг судалдаг 3 арга бий.Энэ нь хэл ,хэлэхийн авиаг хэрэглээний ба онолын авиазүйн судлалд талаас нь шинжилдэг судалгааны аргазүйн нэгдсэн тогтолцоо юм.Хэлэхийн авианууд нь уушгинаас гарсан хийн урсгал үгүүлэхийн эрхтнээр дамжин гарсан дуу,анир болно.Хэлэхийн авианы дуу,анир нь тодорхой бүтэх орон байртай ,бүтэх аргатай.Авиазүйн шинжлэлд авиаг биологийн талаас судлахыг үгүүлэхүйн авиазүй шинжлэл гэнэ.Авианы сонсголзүйн судлалд эгшиг ,гийгүүлэгч,авианы үгэнд гүйцэтгэж байгаа үүрэг ,аргыг судалдаг.Авиазүйд үг хэлний авиа,авианы тэмдэгт үсэг,авиалбарыг тус тусад нь судалдаг.Авиазүйг хэлний авиа судлах арга,судалгааны зорилгыг харгалзан хэд хэд ангилдаг.Аль нэгэн хэлний авианы түүхэн хөгжлийг судлан шинжлэхийг түүхэн авиазүй,тодорхой нэг хэлний авианы онцлогийг голлон судалж шинжлэхийг тоочих аргазүй ,нэг нутгийн аялгууны авиазүйг өөр нэг нутгийн аялгууны авиазүйтэй болон бичгийн хэлний нь авиазүйтэй зэрэгцүүлэн судлахыг харшуулсан авиазүй ,хэлний авианы элдэв үзэгдлийг багажаар туршин шинжлэхийг туршилт авиазүйн шинжлэл гэх зэргээр ялгадаг.Авиазүйн ухаанд хэлний авиаг гурван талаас нь судалдаг.:

1. Сонсголзүйн талаас:Үгүүлэхийн эрхтний хүчдэлээр үүссэн агаарын хэлбэлзэх хөдөлгөөн хүний сонсох эрхтэнд хүртэхийг сонсголзүйн үүднээс авиа гэнэ.Авианы хэлбэлзэл жигд ,зохицол бүхий хэмнэлээр гарвал дуу буюу срнсголонт авиа үүсэж,жигд биш хэмнэлгүй гарвал анир буюу шуугиант үүснэ.

2. Үгүүлэхийн талаас:Хүний уушгинаас гарсан хий мөгөөрсөн хоолой,төвөнхөөр дамжин,ам хамрын хөндийгөөр гадагш гарахдаа хэл,уруул,нармай зэрэг үгүүлэхийн эрхтэний оролцоотойгоор янз бүрийн дуу авиа үүсгэнэ.Үүнийг үгүүлэхийн талаас авиа гэнэ.

3. Үүргийн талаас нь:Авиалбарзүйн шинжлэх ухаанд авиалбар нь нэг талаас хэлний утга бүхий нэгж үг бүтээврийг бүтээх,нөгөө талаас эдгээрийг ялгах хоёр үндсэн үүрэгтэй гэж үздэг.

Монгол хэл болон монгол бичгийн хэлний түүхэн хөгжлийн ангилал

Монгол хэл нь олон мянган жилийн турш хэлний хөгжлийн нэгэн хэвшлээс нөгөө хэвшилд дэвших замаар хувьсан хөгжсөөр ирсэн бөгөөд түүний тодорхой нэгэн үеийн хэв шинж нь нэг талаар өмнөх үеийнхээ хөгжлийн үр дүн нь болж нөгөө талаар дараа үеийнхээ хөгжлийн эх сурвалж нь болсоор иржээ.Тийм учраас монгол хэлний хөгжлийн түүхийг авч үзэхдээ түүний дамжин өнгөрүүлсэн үндсэн хэв шинжүүд дээр нь тулгуурлан ,авианы тогтолцоо ,үгийн бүтэц ,хэлзүйн хэлбэр,үгүүлбэрийн байгуулал ,үгсийн үндсэн сангийнхаа талаар бие биеэсээ ялгагдах онцлог шинж бүхий тодорхой үе шатуудыг зааглан тогтоох ёстой.Энэ зорилгын үүднээс хэлшинжлэлчид монгол хэлний хөгжлийн түүхийг цуваа цагийн үүднээс үечлэн хуваасаар ирсэн.

Монгол бичгийн хэлний хөгжлийн үе шатыг Зөвлөлтийн алдарт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов:

1. Үл мэдэгдэх үеэс 13-р зууны эцэс ,14-р зууны эхэн үе хүртлэх эртний үе

2. 14-р зууны эхэн үеэс 16-р зууны 2-р хагас хүртлэх дунд үе

3. 16-р сүүлийн хагасаас өмнө үеийг хүртлэх шинэ үе гэж хуваарилсныг олон монголч эрдэмтэд баримталдаг.Манай зарим эрдэмтэд бичгийн хэлийг хуучин үе буюу сонгодог бичгийн хэлний үе буюу шинэ үе гэж 2 хуваах санал дэвшүүлж байгаа.

Эрдэмтэн Н.Поппе “Алтайн хэл шинжлэлийн удиртгал “гэдэг номдоо хуучин бичгийн үндэс болсон аялгууг монгол хэлний хөгжлийн эртний үед хамааруулж 13-16-р зууны үеийн монгол хэл аялгууг дунд үе гэж хуваажээ.

Үеүд

Монгол хэл аялгуу

Монгол бичгийн хэл

Эртний үе

Хуучин монгол бичгийн хэлний үндэс болсон аялгуу ба түүнээс өмнөх үеийн монгол хэл аялгуу

Үл мэдэгдэх үеэс 13-р зууны эцэс 14-р зууны эхэн хүртлэх үе

Дундуд үе

13-16-р зууны үеийн монгол хэл аялгуу

14-р зууны эхнээс 16-р зууны хоёрдугаар хагас хүртлэх үе

Шинэ үе

17-р зуун ба түүнээс хойших үеийн монгол хэл аялгуу

16-р зууны эцэс 17-р зуунаас хойших үе

Эдүгээ бидэнд тодорхой мэдэгдэж байгаа монгол хэлний хөгжлийн эрт үеийн онцлог шинжүүдийг цуваа цагийн үүднээс авч үзвэл,монгол хэлний хөгжлийн түүхийг дөрвөн үндсэн үе шат болгон үечлэх нь хамгийн тохиромжтой юм.

1. Өвөг монгол

2. Эртний монгол

3. Дундад үеийн монгол

4. Орчин үеийн монгол хэл.


Урт эгшгийн гарлын тухай асуудалд

2012 оны 03-р сарын 10 Нийтэлсэн Bayaraa

Ш.ЛУВСАНВАНДАН

Урт эгшгийн гарлын тухай асуудалд

Орчин цагийн монгол хэлний урт эгшгийн тухай асуудалд:

Орчин цагийн монгол хэлний урт эгшгийн гарлын тухай асуудал бол монгол хэл аялгууны хөгжлийн явцыг зөвөөр танин мэдэхэд чухал холбогдолтой асуудлын нэг юм.Монгол хэлэнд урт эгшиг бий болсон явдал бол монгол хэлний авианы системд ноцтой өөрчлөлт гаргаж улмаар хэл зүйн хэлбэрт ч өөрчлөлт гаргахад хүргэсэн.Энэ талаар дэлхийн олон монголч эрдэмтдийн санал байдаг.Үүнтэй танилцья.

—Нэрт монголч эрдэмтэн Б.Я.Владимирцов үзэхдээ:Халх аялгууны урт эгшиг нь монгол бичгийн хэлний дараах 7 хэлбэртэй гэж үзсэн:
1.Эгшиг+J+эгшиг гэсэн бүтэцтэй-yabuluJa
2.Эгшиг+w+эгшиг Жнь:debel>dēl
3.Эгшиг+n,m+эгшиг :kűműn
4.Хагас урт эгшигтэй:ken-űn /xenī/
5.Эгшиг+w+эгшиг:tawlai>taulai>tūlăě /ow>ou>ū/
6.Хааяа ерийн эгшигтэй:xiī

7.i-ээр төгссөн хос эгшигтэй:keyis>xīs,,,гэж үзсэн.

—Нэрт монголч эрдэмтэн Г.Д.Санжеев үзэхдээ:Монгол хэлнүүдэд урт эгшгүүд нь ихэнхдээ хоёр эгшгийн хооронд орсон шүргэх гийгүүлэгч гол төлөв Ј; g; y хааяа w үгүй болсон ğ;g-ийн дараа янз бүрийн залгавар орсноор урт эгшиг үүссэн.Жишээ нь:ulaЈan>ulāŋ;aЈula>ūlă;saЈu>sū;degь> гэх мэт.Монгол хэлнүүдэд урт эгшиг бий болсон процессыг ерөнхийд нь дараах байдалтай дүрслэн үзүүлж болно.

УРТ УРТ ЭГШГИЙН ГАРЛЫН ТУХАЙ АСУУДАЛД”ГАРЛЫУРТ ГАРЛЫН ТУХАЭрт одоогийн монгол хэлний урт эгшгийн тухай А.Боброниковын хэлсэн зүйл их сонирхолтой юм.Й АСУУДАЛДН ТУХАЙ АСУУДАЛД”

Урт эгшгийг хэлэхийг ажиглавал тэдгээрийн урт нь амьсгалын түрэлтээс болж байгааг мэдэж болно.Орчин цагийн монгол бичгийн хэлний хоёр эгшгийн хооронд орсон Ј,g гийгүүлэгч сүүлчийнхээ эгшигтэй нийлж амьсгалын түрэлтэд урт эгшиг болсон гэж үзсэн.Ингэж үзсэн нь ч бас учиртай.ОЦМХ-ний урт богино хоёр эгшгийн хэлэгдэх байдлыг анхааралтай ажиглан үзвэл урт эгшгийг хэлэхэд богино эгшгийг хэлэхээс ам илүү ангайж байх шиг.Жнь:sam-sām;ul-ūl;der-dēr.Хэрэв ам илүү ангайж байгаа бол гарах хийн урсгал ч илүү хүчтэй байх хэрэгтэй .Үүнээс үүдэн амьсгалын түрэлттэй гэсэн болов уу.

Орчин цагийн монгол хэлэнд байсаар байгаа урт эгшиг нь эртний монгол хэлний хоёр эгшгийн хооронд байсан гийгүүлэгч сугаран гээгдсэний үрээр залгалдан орох болсон богино,урт хоёр эгшгийн богино эгшиг нь мөн гол төлөв биеэ даасан фонемынхоо үүргийг алдаж цаашид замхран үгүй болж ганц урт эгшиг нь манай үе хүртэл уламжлан ирсэн мэт санагдана.

х